Voorzichtig betasten kinderhanden de printplaat van een afgedankte computer op zoek naar schaarse metalen als goud en koper. Het zijn er zestig en allemaal geld waard. Het kost de kinderen moeite. Gelukkig hangt hun leven er niet van af. In tegenstelling tot leeftijdgenootjes in bijvoorbeeld Ghana. Voor hun levensonderhoud speuren zij op dumpsites naar waardevolle edelmetalen tussen de giftige rookpluimen van verbrand elektronisch afval. De leerlingen van groep 7 van de Van Stolbergschool in Hoofddorp en ’t Joppe in Nieuw-Vennep hoeven alleen eenmalig hun handen uit de mouwen te steken tijdens de E-waste Race.

“Jullie moeten zoveel mogelijk oude apparaten verzamelen”, zegt Tim Visser, projectmanager E-waste Race. Kindvriendelijk bespreekt hij tijdens de introductieles de problemen van elektronica en elektronisch afval: het delven van grondstoffen in conflictgebieden, milieuvervuiling, de erbarmelijke arbeidsomstandigheden bij het provisorisch recyclen in ontwikkelingslanden en de toenemende schaarste van grondstoffen. Ondanks deze zware materie is de E-waste Race oplossingsgericht. “Naast bewustwording willen we kinderen laten zien dat zij op een leuke manier iets kunnen doen”, vertelt eigenaar Timmy de Vos. “Het verzamelde afval tijdens de wedstrijd wordt duurzaam gerecycled. De school met het meeste afval wint een dagje naar Science Museum Nemo in Amsterdam.”

In Roden, provincie Drenthe, is het al zover. Voor basisschool De Rank eindigt de race om 10 uur. Voorlopig staan ze bovenaan, maar het is een nek-aan-nek race met een school in Peize. Juffrouw Danielle verwachtte een rustige ochtend, maar de gymzaal staat opnieuw vol elektronische spullen van opa’s, oma’s, broertjes, zusjes en ouders. “Het is ongelofelijk hoeveel apparatuur op zolders of in schuren jarenlang verstoft”, verzucht ze. Koortsachtig controleren ‘checkers’ de binnengebrachte computers, televisieschermen, smartphones en boormachines. Een fout is zo gemaakt en de race moet wel eerlijk verlopen. Pas als de administratie klopt mogen ‘sjouwers’ de apparatuur in de overvolle zeecontainer op het schoolplein gooien. Voor het afvoeren van een grote oude elektrische cirkelzaag zijn drie jongens en een behulpzame moeder nodig.

“Nog maar twintig punten verschil!”, zoemt het zenuwachtig door het schoolgebouw. Via tablets volgt de klas realtime de stand. Leerlingen rennen door de buurt op zoek naar de allerlaatste apparaten. Om halftien is er niets meer te vinden. Het lange wachten tot 10 uur begint. Tot de winnaar een verlossend telefoontje krijgt van Tim. In de klas is de sfeer elektrisch. Het contrast met de rust buiten, waar bomen hun prachtige herfsttooi tonen in de zon, is groot. De kinderen schuiven nerveus over hun stoel. Langzaam tikken de secondes weg. Is de inzet van de leerlingen voldoende?

Uit cijfers van het Nationaal (Waste) Electrical and Electronic Equipment Register, (W)EEE, blijkt dat Nederland in 2016 nét voldeed aan de Europese richtlijn om 45 procent van op de markt gebracht elektrische apparaten te recyclen. Het volume nieuwe apparaten was dat jaar ruim 371 miljoen kilo, waarvan bijna 155 miljoen werd gerecycled. Vanaf 2019 is de richtlijn ambitieuzer: 65 procent. In 2021 zelfs 85 procent, wat een circulaire keten dichtbij brengt. Helaas heeft geen enkel recycleproces een 100 procent opbrengst. Er is altijd verlies. Volgens het Rathenau Instituut, een kennisinstelling op het gebied van technologie en wetenschap, zal Nederland daarom ook in een circulaire economie schaarse edelmetalen voor de eigen technologische industrie uit het buitenland importeren. Duurzame winning, zowel op milieu als sociaal gebied, zal in de toekomst aandacht blijven vergen. Zeker gezien de blijvende mondiale vraag, ook uit ontwikkelingslanden, naar elektronica en dus edelmetalen en plastics.

Recyclen bevindt zich in de onderste helft van de ‘waste hierarchy’, een ranglijst van afvalstrategieën. Bovenaan staan betere opties: preventie en hergebruik. Cruciaal hierbij is de ontwerpfase. Door slim modulair ontwerpen hoeft alleen een kapot onderdeel vervangen te worden, bijvoorbeeld de camera en niet de hele smartphone. Dit scheelt veel afval.

Bedrijven vinden het steeds interessanter om te ontwerpen voor reparatie, demontage, hergebruik, revisie en recycling. Philips verkoopt inmiddels licht in plaats van lampen. Reparatie is het motto als lichtsystemen kapotgaan, niet vervangen. Een concept dat de afvalstroom beperkt. Hoewel een positief voorbeeld, stelt hoogleraar circulair productontwerp Ruud Balkenende, ex-werknemer van Philips, dat het tempo van veranderen binnen de elektronische industrie wel een tandje hoger mag. “Bedrijven zijn nog steeds bang voor hun concurrentiepositie en dus prevaleren korte termijn economische overwegingen boven innovatieve en duurzame.” De Europese regelgeving stelt producenten collectief verantwoordelijk voor elektronisch afval in plaats van individueel. “Hierdoor hebben bedrijven niet direct belang om het eigen product recyclebaar te maken,” aldus Balkenende. Philips en Samsung is om commentaar gevraagd, maar wilden hun e-waste strategie niet nader toelichten. Verder baren toekomstige ontwikkelingen zorgen.

Volgens de Wet van Moore verdubbelt de rekenkracht van processoren elke twee jaar. Steeds kleinere sensoren kunnen steeds meer handelingen verrichten en verschijnen al in kleding, zoals hardloopschoenen. “Slimme toepassingen vragen kleine sensoren. Daarom verlijmen fabrikanten onderdelen. Handig, maar funest voor het effectief terugwinnen van materialen,” doceert professor Ruud Balkenende. “Verder moeten sensoren en elektronica in deze toepassingen niet opvallen en worden zij geïntegreerd in andere materialen. Dit bemoeilijkt reparaties en hergebruik van deze ‘embedded’ elektronica.” Op het gebied van preventie en duurzame recycling zullen toekomstige innovaties als zelfrijdende elektrische auto’s en vrachtwagens, slimme gebouwen, maar ook interactief speelgoed en het Internet of Things nog veel denkwerk vergen.

In Roden denken ze alleen: wanneer belt Tim? Het is inmiddels na 10 uur. Eindelijk gaat de telefoon. Kinderen veren op. Helaas, het is meester Harm om te informeren hoe het ervoor staat. Een tweede beller is verkeerd verbonden. De klas staat onder hoogspanning. De minuten verstrijken. Dan volgt toch het verlossende telefoontje. Een oorverdovend gejuich breekt de stilte van de zonnige herfstdag: de Rank heeft gewonnen! Toegestroomde moeders pinken een traantje weg van geluk.