“Justitie moet de zaak maar oplossen”, antwoordt Gerrit R. geagiteerd op de vraag waarom hij pas na 17 maanden met een verklaring komt in het complexe IJsbergproces. In de rechtbank van Rotterdam staat hij in oktober 2017 samen met vijf anderen terecht voor het witwassen van bitcoins.

De afzonderlijke zaken verschillen, de aanleiding niet. Verdachten handelden meermaals met een onconventionele bitcoinhandelaar op openbare plekken. Onderzoek van de FIOD naar deze Farid E. brengt hen in beeld bij de opsporingsdienst. Legale financiële inkomsten van verdachten verklaren niet aannemelijk de omvang van de transacties met Farid E.. Daarnaast betaalt hij verkochte bitcoins direct in cash uit zonder naar identiteitspapieren te vragen. Deze handelswijze is louche.

Volgens verdachten echter vermijden zij door deze manier van handelen koersrisico’s van een sterk fluctuerende bitcoinmarkt. De getuigendeskundige van het OM verwerpt dit economische argument. Farid E. vraagt namelijk standaard 28 keer meer commissie dan reguliere wisselkantoren. “De enige reden is anonimiteit”, betoogt officier van justitie M. van der Zwan. Vermoedelijk hebben de bitcoins te maken met activiteiten op het dark web, een internetmarktplaats waar tachtig procent van de handel crimineel is.

In het dossier Joey M. zou het gaan om spierversterkende middelen. Bij Phil B., Jeremy H. en Gerrit R. worden tijdens aanhouding ghb, grondstoffen voor mdma en xtc, wikkels, verzendbewijzen of weegschalen aangetroffen. De aanwezigheid van drugs en voorbereiding van drugshandel komen in deze zaken bovenop de tenlastelegging. Handel zelf kan niet worden bewezen, vandaar de aantijging van witwassen zonder brondelict. Een gevonden boek over de fabricage van synthetische drugs maakt in de zaak tegen Gerrit R. het beeld compleet, maar hij ziet het verband niet. Verbaasd zegt hij: “Ik vind veel dingen interessant. Ik heb ook kookboeken van Gordon Ramsay.”

Andere verdachten zijn zwijgzamer of weigeren te verklaren ondanks dat zij celstraffen tot 36 maanden en ontnemingsheffingen wegens genoten voordelen van witwassen tot 464.028 euro riskeren. Bewogen vraagt rechterbankvoorzitter Snitker aan de 24-jarige Jeremy H. of hij vreest voor zijn veiligheid en daarom zwijgt. Stilte volgt. Ook Youssef D. zwijgt bij alle vragen. De officier verwijt de verdachten deze geslotenheid. Bovendien vindt hij hun alternatieve verklaringen niet overtuigend: “In witwaszaken zonder brondelict is het aan de verdachten om sluitend over hun onschuld te verklaren.” Zwijgen kan in deze zaken als bewijs dienen. Het OM hoeft de beschuldiging dan alleen aannemelijk te maken.

Deze omkering van de bewijslast “Leest als een passage uit een roman van Kafka”, briest raadsheer Plasman. Hij krijgt bijval van alle advocaten in de andere zaken. “Youssef D. is katvanger en dus is het bijzonder lastig verklaren”, sneert Plasman. Raadsvrouw Sennef van Gerrit R. noemt het juist gebruikelijk dat verdachten in grootschalige en complexe onderzoeken zich beroepen op hun zwijgrecht totdat de zaak helder is.

Deze discussie is nog niet beslist. Als gevolg van de verdergaande digitalisering van de samenleving komen hightech rechtszaken veel meer voor. Directe bewijzen wie achter mogelijke delicten zitten zijn lastiger te verzamelen dan in normale rechtszaken omdat er geen fysieke sporen achterblijven op het digitale plaats delict. De vraag is in hoeverre overheidsdiensten (FIOD, politie), advocaten en rechters klaar zijn om dit complexe proces in goede banen te leiden?

De financiële middelen komen volgens de verdediging in deze bitcoinzaak uit legale bronnen. Zowel Joey M., Phil B. en Gio M. hadden een baan of spaargeld ten tijde van de transacties. In de zaak Gio M. valt het bedrag, ongeveer 20.000 euro, onder de aangiftegrens. “Waarom dan een disproportionele ontnemingsvordering van 67.000 euro?”, betoogt raadsman Hendrickx verontwaardigt. Genoten voordelen van verdachten zijn beperkt. Geen van hen leeft een meeslepend dolce vita. “Een ontnemingsvordering dient om de vermogenspositie terug te brengen, niet om te straffen”, stelt raadsheer Plasman, maar witwaszaken bij het OM zijn blijkbaar een tombola. “In een andere stad en zaak volstaat een boete van 8.000 euro voor 100.000 euro, terwijl hier tegen Youssef D. negen maanden cel wordt geëist voor 94.000 euro.”

Daarnaast betwijfelt de verdediging het wettelijke en overtuigende bewijs tegen hun cliënten. Joey M., een jonge vlotte Amsterdammer, beschikte inderdaad over bitcoins. “Welke transacties zijn evenwel daadwerkelijk aan hem toe te schrijven als observaties ontbreken en steunbewijs summier is?”, poneert raadsheer Bakker. Bitcoinwallets staan niet op naam. Deze zijn genummerd. Zonder aanvullende informatie is onduidelijk wie ermee handelt en dus verantwoordelijk is.

Hoe onomstotelijk is het bewijs in de drugs tenlasteleggingen? “Betekent de aanwezigheid van Phil B. in een pand met een postkamer voor drugs dat deze van hem zijn hoewel DNA-sporen of vingerafdrukken ontbreken?”, bepleit raadsvrouw Van Essen.

Advocate Sennef wijst op alternatieve verklaringen in het dossier Gerrit R.. “Een bijzondere vogel met weinig vrienden en een beperkt abstractieniveau” bemoeilijkte de communicatie met de FIOD. Aanzienlijke schenkingen van zijn vader motiveren zijn financiële middelen. De bitcoins dienden om het verdiende kasgeld van het Russische bedrijfje van Gerrit R. contant te maken. Niet voor handel op het dark web. De advocate overhandigt op dit punt een uitgebreid overzicht van bedrijfsmatige bitcointransacties, alsmede een Russische verklaring van belastingaangifte.

De angst voor een crash van het reguliere bitcoinsysteem leidt tot transacties met Farid E.. Verder klinkt het misschien ongeloofwaardig dat huurbetalingen doorgingen nadat de vermeende huurder van de schuur van Gerrit R., met daarin het xtc-lab, overleed. Maar was de huurder een katvanger? Het OM negeert structureel alternatieve verklaringen, aldus raadvrouw Sennef. Echter, niet alles wat vreemd en onlogisch lijkt, is onwaar. Desalniettemin wordt haar cliënt veroordeeld tot een gevangenisstraf van tien maanden. Gerrit R. moet 3 maanden zitten. Uiteindelijk worden alle vijf verdachten veroordeeld tot een gevangenisstraf, waarbij Phil B. met 14 maanden de langste straf krijgt opgelegd.